پایاننامه ارشد ادبیات داستان معراج پیامبر خمسه نظامی با قرآن

۱۵۵ هزار تومان ۱۱۰ هزار تومان
افزودن به سبد خرید

جهت خرید و دانلود پایاننامه ارشد ادبیات داستان معراج پیامبر خمسه نظامی با قرآن با آدرس ایمیل sellthesis@gmail.com در ارتباط باشید.


پایان نامه کارشناسی ارشد ادبیات بررسی تطبیقی داستان معراج پیامبر در خمسه نظامی با قرآن


پایاننامه ارشد ادبیات داستان معراج پیامبر خمسه نظامی با قرآن


چكيده

معراج حضرت محمد (ص) از وقايع اعجازی حيات پربركت ايشان است كه اندکی پیش از هجرت رخ داده. اين سفر آسماني كه در شبي از شبهاي رمضان اتفاق افتاده ، از شگفت ترين رویداد های حيات رسول پاک خداوند و تاریخ بشر است و از همان زمان تاكنون همواره مورد بحث و تحلیل بوده است و در تفسيرهاي مختلف قرآن دراثنای سوره های إسرا و نجم بدان پرداخته شده است . معراج در ادب فارسي از موضوعات مورد علاقه شاعران بوده و از اوايل قرن پنجم در شعر فارسي مطرح شده است. ميزان توجه شاعران به معراج تا قرن ششم اندك است اما در قرن ششم توجه سنايي و خاقاني را به خود جلب كرده بود و پس از اين دو شاعر ، عنايت به معراج در پنج گنج نظامي به بالاترين حد خود رسیده است . در زندگي حضرت محمد(ص) هيچ واقعه اي را نمي توان يافت كه تا اين اندازه خيال انگيز و مناسب با دنياي شاعراني همانند نظامي باشد . نظامي با انتخاب معراج هم در دنياي زاهدانه خويش باقي مي ماند و هم به نياز شاعرانه طبيعت خويش پاسخ مي دهد.این پایان نامه بر آن است تا به بررسی تطبیقی داستان معراج پیامبر در خمسه نظامی با قرآن بپردازد و بررسی کند که نظامی به عنوان یک اهل تسنن معتقد به تفکرات اشعری تا چه حد از بحث قرآنی معراج در ابیاتش وچه تمایز و تشایهی در ابیاتش در رابطه با داستان معراج وجود دارد .

واژه های کلیدی: قرآن ,معراج,محمد (ص),خمسه نظامی ,اشاعره


فهرست

عنوان      صفحه
چکیده  1
فصل اول : کلیات تحقیق
1-1 مقدمه تحقیق  3
1-2 بیان مسئله  4
1-3 سولات تحقیق  5
1-4 اهمیت و ضرورت تحقیق 5
1-5 پیشینه تحقیق  6
1-6 اهداف تحقیق  6
1-7 فرضیه های تحقیق  7
1-8 حدود و قلمرو تحقیق  7
فصل دوم : بنیاد نظری تحقیق کعراج حضرت محمد (ص)
2-1 تفکرات اشاعره  9
2-1-1 حسن و قبح عقلی  10
2-1-2 افعال الهی  10
2-1-3 صفات الهی  10
2-1-4 افعال انسان ها  11
2-1-5 تکلیف مالایطاق  11
2-1-6 تفکرات اشاعره درباره رویت 11
2-1-6-1 دلایل قرآنی بر امکان رویت خدا  12
2-1-6-2 نقد دلایل قرآنی امکان رویت 13
2-1-6-3 دلیل قرآنی بر عدم امکان رویت  13
2-1-6-4 تبیین صحیح آیات مورد استناد اشعری  14
2-2 دیدگاه قرآن و معراج  17
2-2-1 معراج و دیدگاه علمای مذاهب 18
2-2-2 دیدگاه عایشه و معراج روحانی 19
2-2-3 دیدگاه عایشه و رویت خدا 20
2-2-4 دیدگاه حسن بصری و معراج روحانی  20
2-2-5 دیدگاه حسن بصری و رویت خدا  20
2-2-6 دیدگاه ابن سینا و معراج روحانی 21
2-2-7 دیدگاه علمای شیعه و معراج 22
2-3 تفسیر معراج در کشف الاسرار 23
2-4 تفسیر شرعی المیزان از معراج 26
2-4-1 آیا معراج در خواب بود یا بیداری 26
2-4-2 روحانی یا جسمانی بودن معراج پیامبر (ص)  28
2-4-3 معراج جسمانی سپس روحانی 28
2-4-4 مکان معراج  30
2-4-5 آیا معراج در شب بوده یا در روز  31
فصل سوم : نظامی و معراج نامه ها در خمسه
3-1 شرح و احوال نظامی  33
3-2 آثار نظامی  35
3-3 اوضاع اجتماعی نظامی  36
3-4 تاثیر کلام خدا بر شعرای آذربایجان  38
3-5 نظامی و کلام خدا  39
3-6 خلاصه معراج نامه ها در خمسه 44
3-6-1 معراج در مخزن الاسرار  45
3-6-2 معراج در لیلی و مجنون 48
3-6-3 معراج در خسرو و شیرین 51
3-6-4 معراج در هفت پیکر  53
3-6-5 معراج در اسکندرنامه  55
3-7 مضامین گوناگون نظامی از معراج 59
3-7-1 شباهت روایات  59
3-7-1-1 آیه ما زاغ البصر و ما طغی 59
3-7-1-2 نام آباء علوی  59
3-7-1-3 نام انبیا و مقایسه آنان با رسول خدا  60
3-7-1-4 توصیف براق  61
3-7-1-5 باز ماندن جبرئیل  61
3-7-1-6 دیدن خداوند با چشم 62
3-7-1-7 دعای پیامبر استجابت آن و شفاهت امت 62
3-7-1-8 کوتاهی سفر  63
3-8-2 اختلاف روایات  64
فصل چهارم : مقایسه معراجیه های خمسه با تصویر معراج در قرآن مجید
4-1 حضور خداوند در پنج گنج 67
4-1-1 صفات جمالیه و ثبوتیه خداوند 70
4-1-1-1 قدرت مطلق  70
4-1-1-2 علم و آگاهی  71
4-1-1-3 حیات  72
4-1-1-4 دیرینگی و پایندگی  72
4-1-1-5 اراده  73
4-1-1-6 سمیع و بصیر  74
4-1-2 صفات جلالیه یا سلبیه خداوند 74
4-1-2-1 بی نیازی از جا و مکان 75
4-1-2-2 درباره مرئی نبودن آقریدگار 75
4-1-2-3 یکتایی و بی نظیری خداوند 75
4-2 معراج در خمسه نظامی  76
4-2-1 اشاره به زمان معراج  78
4-2-1-1 شب در قرآن  78
4-2-1-2 شب در معراج خمسه  80
4-2-2 اشاره به مکان معراج  83
4-2-3 سفر با براقی که جبرئیل آورد 84
4-2-3-1 ویژگی های براق  87
4-2-4 سفر با قالب خاکی  90
4-2-5 باز ماندن جبرئیل از سفر  93
4-2-6 سیر زمینی و معراج آسمانی 95
4-2-6-1 سیر معراج در قرآن  95
4-2-6-2 سیر زمینی در خمسه 97
4-2-6-3 سیر آسمانی در خمسه 97
4-2-7 گذشتن از افلاک  99
4-2-7-1 بهره مندی آسمانیان از وجود پیامبر  102
4-2-8 مشاهدات پیامبر  104
4-2-8-1 دیدار با پیامبران  104
4-2-8-2 صعود به آسمان ها  105
4-2-8-3 یدار فرشتگان مقرب 107
4-2-8-4 بهشت و دوزخ برزخی 110
4-2-8-4-1 مجازات رباخواران 110
4-2-8-4-2 مجازات حرام خواران 111
4-2-9 سدره المنتهی جایگاه جبرئیل 111
4-2-10 رسیدن پیامبر به بی خودی و حیرت  114
4-2-11 هدف معراج  117
4-2-11-1 سخن بی واسطه گفتن و در میان گذاشتن اسرار 119
4-2-11-2 دیدار خداوند  122
4-2-12 اشاره به آیات قرآن  127
4-2-13 نزدیک شدن پیامبر به قرب الهی بدون همراهانش 129
4-2-14 شفاهت امت  132
4-2-15 مدت معراج  135
فصل پنجم : نتیجه گیری
5-1 نتیجه  138
منابع و ماخذ  140


تفکر اشاعره

اشاعره نام مکتبی است که بر پیروان مکتب کلامی ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری» اطلاق می‌شود. ابوالحسن اشعری (متولد260 هجری متوفای 324 هجری) از نوادگان ابوموسی اشعری یکی از صحابه ی پیامبر(ص) و حَکَم سپاه حضرت علی(ع) در جنگ صفین می باشد
«به لحاظ تاریخی، مکتب اعتزال مقدم بر مکتب اشاعره است. تفکر اعتزالی در نیمه دوم قرن اول هجری قمری شکل گرفت و تاکید آن بر فهم اصول دین با ابزار عقل و استدلال است. تاریخ پیدایش مکتب اشاعره به دویست سال بعد و اواخر قرن سوم بر می گردد» (صابری، 1383: 229).
«اشعری تا چهل سالگی شاگرد ابوعلی جبائی محسوب می شد. بنابراین او آشنایی کاملی با اصول و مبانی مکتب اعتزال داشت. ولی در سال 300 هجری، در طی مناظره هایی که با استاد خود داشت نخستین اختلاف اساسی آنها در موضوع «خلق قرآن» شکل گرفت. به این دلیل، او از اندیشه ی معتزله اعلام برائت کرده و مکتب خودرا پایه گذاری کرد » (ابن خلدون،1352: 946)
هانری کربن دو مطلب را عامل تغییر جهت اشعری دانسته که عبارتند از:
 الف – «روش فکری معتزله که برای عقل ارزش مطلق قائل است به محو دین منتفی می‏گردد، زیرا عقل، بدون قید و شرط جانشین ایمان می‏شود، هر گاه عقل فراتر از مسلمات دینی باشد، پس ایمان به خدا وآنچه از جانب او نازل شده است چه فایده‏ای دارد
ب – از دیدگاه قرآن ایمان به غیب اصل اساسی حیات دینی به شمار می‏رود، و ایمان به غیب فراتر از دلایل عقلی است، بنابراین اتکاء به عقل به عنوان دلیل مطلق در قلمرو دینی با اصل ایمان به غیب ناسازگار است. ولی در مکتب اشعری در عین اینکه در قلمرو دلایلی که باید برای عقاید جزمی و اصول دین آورده شود، دلیل عقلی ارزش ویژه خود را دارد و بر خلاف ظاهرگرایان، توسل به دلیل عقلی بدعت و زندقه به شمار نمی‏رود، با این حال عقل در مقابل ایمان و مسلمات دینی حجت مطلق شناخته نمی‏شود» (هانری کربن˛(158:1380
«ولی هیچ یک از دو وجه مزبور در مورد روش فکری معتزله صحیح نیست، زیرا آنان عقل را بر ظواهر دینی مقدم دانسته اند، نه بر مسلمات دینی. و نیز آنان عقل‏ را حجت لازم می‏دانند نه حجت کافی»(ربانی گلپایگانی،1377: 52)

زندگینامه نظامی گنجوی

حکیم جمال لدین ابومحمد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤید نظامی گنجه یی (گنجوی) از استادان بزرگ شعر فارسی است. سال تولد این شاعر معروف ایرانی قرن ششم را نزدیک به 530 دانسته ند. در شهر گنجه به دنیا آمد نشو و نما یافت و در همان جا تحصیل نمود. همه عمر را در آن جا گذرانید و تنها یک بار سفر کوتاهی به دعوت قزل ارسلان به یکی از شهرهای نزدیک گنجه کرد و در مجلس آن پادشاه با نهایت اعزام و اکرام پذیرفته شد و نزدیک به سال 614 هـ .از دنیا رفت و در همان شهر یعنی گنجه به خاک سپرده شد.
 در میان آثاری که ظاهراً از سال های نخست عمر توجه او را جلب کرد به نظر می آید شاهنامۀ فردوسی ، ویس ورامین فخر گرگانی و کلیله و دمنۀ ( ظاهراً ) بهرامشاهی را باید نام برد. از جمله شاعران معاصر او خاقانی ، عوفی ، ظهیر ، و جمال لدین اصفهانی بودند که تنها با خاقانی ارتباط داشته و حتی در مرگ او مرثیه ی نیز سروده است
 «اشعار وی از تملق و چابلوسی به دور است . مانند غالب شعرا زندگی و عمر خود را صرف جستجوی ممدوح و رفتن از درباری به دربار دیگر نکرده است. با این حال به خاطر اشعاری که گه گاه ظاهراً به جهت تأمین فراغت و عزلت خویش ، ناچار می شد برای بعضی از پادشاهان اطراف بفرستد ، هدایای با ارزشی برای او می رسید»( زرین کوب ، 1380 : 22 )
«نظامی از شاعرانی است که بی شک او را باید در شمار ارکان شعر فارسی و از استادان مسلم این زبان دانست. وی از آن دسته سخن گویانی است که مانند فردوسی و سعدی توانست با ایجاد یا تکمیل سبک و روش خاصی توفیق یابد. تنها شاعری که توانست تا پایان قرن ششم شعر تمثیلی را در زبان فارسی به حد اعلای خود برساند نظامی است» (صفا ، 1377 : ج 2: 318 )  
 شاعر بارها در آثار خویش به آشنایی به دانش های عصر خود یاد می کند نشان می دهد او علاوه بر انس به شعر و نثر پارسی و تازی به دانش نجوم و کیمیا ˛رمل و اسطرلاب ˛فلسفه و کلام نیز دل بستگی داشته شوق به مطالعه در این زمینه ها و نیز در فلسفه ونجوم او را از همان دوره جوانی به انزوا طلبی بر انگیخت و به ریاضت های فکری و جسمی متمایل ساخت
«نظامی مثل شکسپیر است. در معیار جهانی قابل ملاحظه است زیرا عمر خود را در سرودن منظومه های داستانی که در ایام کهن مثل رمان امروزی بوده سپری کرده است. نظامی گذشته از غنا به حماسه توجه داشت . علاوه بر توجه به کلام و عرفان او یک ایرانی ملی گرا هم هست.» (شمیسا ، 1379: 161 )
 همه آثار نظامی متاثر از قرآن است در نخستین مثنوی خود مخزن الاسرار با نام خدا آغاز می کند و معتقد است که پایان کلام هم باید با نام خدا ختم شوداو به وسیله قرآن کریم با رعایت آداب سخن خود را رونق بیشتر بخشیده است.
 «غنای معنوی نظامی و حکمت و فهم و اوج فکری او از قرآن است می خواهم بگویم سبک نظامی ملهم از قرآن است نظامی غزل را برهنه نمی سراید هم چنان که قرآن داستان عشق یوسف و زلیخا را با متانت و نزاکت بیان می کند ونظامی هم تابع قرآن است » (طباطبائی،1374: 58)
 شاعران بسیاری از شعر او تقلید کرده ند. این تقلید از قرن هفتم به بعد آغاز شد. از معروفترین این شاعران می توان به امیر خسرو دهلوی ، جامی ، خواجو ، هاتفی ، وحشی ، عرفی ، آذر بیگدلی و… اشاره کرد در زمينه تاريخ فوت نظامي اختلاف نظر وجود دارد ولي برخي تذكره نويسان با اشاراتي كه در ابيات مثنويهاي نظامي بوده، تا حدودي توانسته اند به آن سالها پي ببرند و آنها به اختلاف سالهاي 602،604 و 614 را ذكر نموده اند نظامي در گنجه درگذشت و مدفن وي تا اواسط عهد قاجار باقي بود، بعد از آن رو به ويراني نهاد تا اين كه به وسيله دولت محلي آذربايجان شوروي سابق مرمت شد.

آثار نظامی

 مثنوی اول پنج گنج ، مخزن لاسرار است که شامل 2288 بیت است. این منظومه در حدود سال 570 هـ . ق. به نام فخرالدین بهرامشاه بن داوود ( متوفی 622 هـ . ق) سروده شده است.
«این مثنوی بیست مقاله است در موعظه و حکمت و متضمن اندیشه های عرفانی و اخلاقی شاعر است و در هر مقاله یک داستان کوتاه می آورد» ( شمیسا، 1379 : 139)
مثنوی دوم خسرو و شیرین است با 6500 بیت در بحر هزج مسدس مقصور که در سال 576 سرودن آن به پایان رسیده است. و به طغرل بن ارسلان سلجوقی است. این مثنوی داستان عشق خسرو پرویز پادشاه ساسانی به شیرین شاهزادۀ ارمنی است
«در کتاب های گذشتگان مانند: المحاسن ، والاضداد ، غرراخبارملوک الفرس و شاهنامه فردوسی … آورده شده ، اما این داستان تغییراتی یافته و بعد به دست نظامی رسیده است.» (زنجانی ، 1384 : 27 )
«مثنوی سوم منظومۀ لیلی و مجنون است که 4130 بیت است. سال 584 به نام شروانشاه جلال لدین ابوالمظفر اخستان بن منوچهر سروده شده است. داستان عشق سوزناک و غم انگیز مجنون و لیلی است که از داستان های قدیمی دوره جاهلیت تازی ها بوده و نظامی در هنگام نظم آن تصرفاتی انجام داده است.» (صفا ، 1377 : ج 2: 316 )

خلاصه معراج نامه ها در خمسه

 معراج پيامبر اسلام، يكي از برجسته ترين سفرهاي عرفاني است كه روحاني ياجسماني بودن آن، تغييري در عظمت اين تجربة الهي ايجاد نمي كند. اين واقعه كه ازهمان ابتدا بسيار مورد توجه واقع شده و بس ياري به شرح و تفصيل آن پرداخته اند، عظيم ترين و كامل ترين عروجي است كه نوع انسان، آن را تجربه كرده است و علت اين امر نيز كمال روحي تجربه كنندة آن است . معراج پيامبر اگرچه تجربه اي بسيار متعالي تر از تجربه دیگر انسان هاست اما از آنجا که ایشان به حکم آیه «انا بشر مثلکم » در فطرت با ديگر انسا ن ها مشترك است، مضامين مشتركي ميان  معرا ج نامه هاي پيامبر (ص) وديگر آثار مشابه وجود دارد؛ مضاميني كه ناخودآگاه جمعي نوع بشر انباشته از آن است .
پيش از پرداختن به مبحث اصلي ضروري است به طور مختصر به شرح مراحل معراج از ديدگاه نظامي پرداخته شود . نمودار زير كه برمبناي معراج نامه هاي نظامي در خمسه پديد آمده، نمودگر اين مراحل است:

مرور

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.