پایاننامه ارشد ادبیات تحلیل مفهوم عشق شعر فارسی

۲۵۰ هزار تومان ۱۸۵ هزار تومان
افزودن به سبد خرید

جهت خرید و دانلود پایاننامه ارشد ادبیات تحلیل مفهوم عشق شعر فارسی با آدرس ایمیل sellthesis@gmail.com در ارتباط باشید.


پایان نامه کارشناسی ارشد ادبیات بررسی تحلیلی و توصیفی و تاریخی مفهوم عشق در شعر فارسی


پایاننامه ارشد ادبیات تحلیل مفهوم عشق شعر فارسی


چكيده

عشق یکی از عالی ترین و مهم ترین موضوعات شعر فارسی است. هرچند شکل پرداختن به آن در ادوار گوناگون شعر فارسی، بنا به شرایط خاص اجتماعی، متفاوت بوده، اماادبای زبان فارسی هیچ گاه از شرح و توصیف آن غافل نبوده اند.
دراین پژوهش، نخست مفهوم عشق در لغت، عرفان، رواشناسی و فلسفه تبیین شده است؛ سپس نمود عشق در ادوار مختلف شعر فارسی مورد مطالعه قرار گرفته و ویژگی ها و جایگاه عاشق و معشوق در هر یک از این دوره ها بررسی شده است. در این راستا از شعرکلاسیک، آثاربرجسته ی هر دوره و از شعر معاصر، آثار پنج شاعر نامی: نیما یوشیج، احمد شاملو، فروغ فرخزاد،سهراب سپهری و مهدی اخوان ثالث، مورد تحقیق قرار گرفته است.
پاره ای از مهم ترین نتایج پژوهش، چنین است : ادوار شعر فارسی، هیچ گاه از حضور عشق خالی نبوده است؛ مقوله ی عشق در هر دوره، ویژگی ها و خصایص متفاوتی داشته است؛ شرایط خاصّ اجتماعی، به همراه دیدگاه شخصی شعرا، در ایجاد این تفاوت ها تاثیر گذار بوده است؛ از جمله این تفاوت ها، می توان به فراز و فرود های جایگاه عاشق و معشوق در هر دوره، تغییر ماهیّت معشوق به زمینی یا آسمانی وتغییر دیدگاه شعرای معاصر در عشق ورزی، از عشق به فردی خاص، به مفاهیمی چون انسانیت و عشق به وطن اشاره کرد.

کلید واژه: عشق، شعر کلاسیک، شعر معاصر، تحلیل، مقایسه


فهرست مطالب

چکیده     1
فصل اوّل: کلیّات تحقیق
1-1 مقدمه     1
1-2 بیان مسأله 4
1ـ3 سؤالات تحقیق 5
1ـ4 ضرورت و اهمیّت تحقیق    5
1ـ5 پیشینه ی تحقیق 6
1ـ 6 اهداف تحقیق 7
1ـ 7 فرضیه های تحقیق     8
1ـ 8 تعاریف واژه های تحقیق    8
1ـ 9 حدود و قلمرو تحقیق    9
فصل دوّم :موضوع تحقیق
2-1 عشق در لغت 11
2ـ2وجه تسمیه عشق 11
2ـ 3 عشق و عرفان 12
 2ـ 3ـ 1 تعریف عشق در عرفان    12
 2ـ 3ـ 2 عرفا و عشق    14
 2ـ 3ـ 2ـ 1 عشق از دیدگاه عین القضاة همدانی    15
 2ـ 3ـ 2ـ 2 عشق از دیدگاه روزبهان بقلی    16
 2ـ 3ـ 2ـ 3 عشق از دیدگاه امام احمد غزّالی    17
 2ـ 3ـ 3 انواع عشق در عرفان    18
 2ـ 3ـ 4 تجلّی عشق در عرفان    21
 2ـ 3ـ 4ـ 1 عشق انگیزه ی آفرینش    22
 2ـ 3ـ 4ـ 2 عشق در بازگشت    23
 2ـ 3ـ 4ـ 3 عشق در پرستش    23
 2ـ 3ـ 4ـ 4 عشق در ارتباط با دیگران    24
 2ـ 3ـ 5 ویژگیهای عشق در عرفان    25
 2ـ 3ـ 5ـ 1 عشق ازلی و ابدی است    25
 2ـ 3ـ 5ـ 2 عشق دشوار است    27
 2ـ 3ـ 5ـ 3 عشق فنّ شریف و فضیلتی بزرگ است    28
 2ـ 3ـ 5ـ 4 عشق حیات بخش است    29
 2ـ 3ـ 5ـ 5 عشق کیمیاگر است    30
 2ـ 3ـ 5ـ 6 عشق شادی آفرین است    31
2ـ 4 عشق و دین     31
 2-4-1 عشق از منظر آیات و روایات اسلامی    32
 2-4-1-1 عشق در قرآن    32
 2-4-1-2 عشق در احادیث و روایات    34
 2-4-2 عشق در مسیحیت    35
2ـ 5 عشق و فلسفه 37
 2-5-1 عشق از منظر افلاطون    37
 2-5-2 عشق از منظر فلوطین    39
 2-5-3عشق از دیدگاه ابن سینا    40
 2-5-4عشق از دیدگاه خواجه نصیرالدّین طوسی    42
 2-5-5 عشق ازدیدگاه سهروردی    42
 2-5-6 عشق ازدیدگاه شیخ بهایی    43
2-6 عشق و روانشناسی     44
 2-6-1عشق از دیدگاه اریک فروم    44
 2-6-2 عشق از دیدگاه زیگموند فروید    46
 2-6-3 عشق از دیدگاه ویکتور فرانکل    46
 2-6-4 عشق مثلثی اشترنبرگ    47
 2-6-5 عشق از دیدگاه اریک اریکسون    49
 2-6-6 عشق از دیدگاه آبراهام مزلو    49
 2-6-7 عشق از دیدگاه رنه آلندی    51
فصل سوم :عشق در ادوار شعر فارسی
3-1 عشق در ادبیات حماسی    54
 3-1-1 عشق در شاهنامه فردوسی    55
 3-1-1-1 مختصات عشق در شاهنامه    55
 الف عشق در خدمت مصالح ملّی    56
 ب عشق زمینی است    57
 ج عشق طربناک و خالی از سوز و گداز است    57
 د اظهار عشق اغلب از طرف زنان صورت میگیرد    59
 ه بهار، موسم عشق ورزی است    59
 3-1-1-2 آغاز عشق در شاهنامه    59
 الف شنیدن وصف معشوق    60
 ب عاشق شدن با نخستین نگاه    62
 3-1-1-3 جایگاه زن در شاهنامه فردوسی    63
 3ـ 1ـ 2 عشق در سایر آثار حماسی    66
3-2 عشق در ادبیات غنایی    67
 3ـ 2ـ 1 عشق در ویس و رامین    68
 3ـ 2ـ 1ـ 1 برخی از ویژگی های عشق در «ویس و رامین»    70
 الف عشق جسمانی است    70
 ب معشوق وفادار و در عشق ثابت قدم است    71
 ج معشوق جسور و بی پرواست    72
 د موانع برطرف شده و وصال صورت میگیرد    74
 3-2-2 عشق درمنظومه های نظامی    75
 3-2-2-1 انواع عشق در خمسه نظامی    76
 الف-عشق جسمانی    76
 ب – عشق عرفانی    79
 ج- عشق عذری    81
 3ـ 2ـ 2ـ 2 آغاز عشق در خمسه نظامی    84
 الف) دل باختن از راه شنیدن    84
 ب-دلباختن از راه دیدن معشوق    86
3-3 عشق در ادبیات عرفانی    88
 3-3-1 عشق در مثنوی مولانا    94
 الف- عشق قابل شرح وتوصیف نیست    94
 ب- عشق دریایی بی کران است    95
 ج- عشق سوزاننده است    96
 د- عشق طبیب و نجات بخش است    97
 ه- عشق جاودانه است    97
 و- عشق حقیقی و عشق مجازی    98
3-4 عشق در غزل     99
 3-4-1 عشق در غزلیات سعدی    100
 3-4-1-1 ویژگی های عشق    101
 الف- درک عشق در عاشقی است    101
 ب- عشق آدمیّت است    102
 ج- عشق آتشین است    102
 د- عشق قرین جدایی است    103
 3-4-1-2 ویژگی های عاشق    103
 الف- عاشق زردگون و گریان است    103
 ب- عاشق انگشت نمای مردم است    104
 ج- عاشق تلوّن کلام دارد    105
 د- عاشق صبور نیست    107
 ه- عاشق وفاداراست    108
 و- عاشق نصیحت پذیر نیست    109
 ز- عاشق درنخستین دیدار اسیر عشق میگردد    110
 3-4-1-3 ویژگی های معشوق    111
 الف- معشوق دست نیافتنی و گاه ملکوتی است    111
 ب- معشوق خود بین و بی اعتنا به عاشق است    112
 ج- معشوق عهد شکن است    114
3-5 مکتب وقوع     114
 3-5-1 ویژگی های شعر عاشقانه در مکتب وقوع    115
 الف- اظهار عشق معشوق به عاشق    116
 ب- اعراض عاشق از معشوق    117
 ج- معشوق مذکّر    118
 3-5-2 واسوخت     118
3-6 شعر مشروطه و عشق    119
فصل چهارم : عشق در ادبیات معاصر
4-1 نیما یوشیج     127
 4ـ 1ـ 1 شرح زندگی وآثار    127
 4ـ 1ـ 3 عشق در سروده های نیما    133
 4ـ 1ـ 3ـ 1 ویژگی های عشق در دوره ی نخست    134
 الف عشق مادّی و زمینی است.    134
 ب عشق فریبنده است    136
 ج عشق با غم همراه است.    137
 4-1-3-4 مناظره عاشق و معشوق    138
 4ـ 1ـ 3ـ 5 سنّت شکنی در شاخصه های شعر عاشقانه کلاسیک    140
 4ـ 1ـ 3ـ 2ویژگی های عشق در دورهی دوّم    143
 الف عشق درمسیر کمال    143
 ب عشق به مفاهیم انسانی    144
 4-1-3 معشوق در شعر نیما
4ـ 2 احمد شاملو     150
 4ـ 2ـ 1ـ شرح زندگی و آثار شاملو    150
 4ـ 2ـ 2 عشق در سروده های شاملو    153
 4ـ 2ـ 2ـ 1ـ فقدان عشق    153
 4ـ 2ـ 2ـ 2 انتظار تجلّی عشق    155
 4ـ 2ـ 2ـ 3 طلوع عشق    158
 4ـ 2ـ 2ـ 4 آیدا و عشق    163
 4ـ 2ـ 3ـ ویژگی های عشق در شعر شاملو    167
 الف -جاودانگی عشق    167
 ب- معشوق بی نیازی عاشق است از همه خلق    170
 ج- عاشق و معشوق: یکی دهان: یکی دیدگان: یکی شور    171
 د- عشق و حسرت    173
 ه- عشق در فراسوی پیکرها    178
 و- عشق کمال یافته    179
 ز- تقدّس عشق    180
 4ـ 2ـ 3ـ معشوق     183
 4ـ 2ـ 3ـ 1 معشوق در دوره ی اوّل    183
 الف معشوق شعر کلاسیک    183
 ب معشوق در خدمت قهرمان مرد    186
 4ـ 2ـ 3ـ 2 معشوق در دوره ی دوّم    189
 الف-عشق دو سویه    189
 ب ستایش معشوق    190
4ـ 3 فروغ فرخزاد     194
 4ـ 3ـ 1 شرح زندگی و آثار    194
 4ـ 3ـ 2 جایگاه فروغ در شعر معاصر    197
 4ـ 3ـ 3 ویژگیهای عشق در شعر فروغ    202
 4ـ 3ـ 3ـ 1 دوره ی نخست شاعری فروغ    203
 الف بُعد جسمانی عشق پر رنگ است    205
 ب معشوق زمینی با هویّت معیّن    208
 ج معشوق جفاکار    210
 4ـ 3ـ 3ـ 2 دوره ی دوّم شاعری فروغ    213
 الف عشق تقدّس می یابد    214
 ب عشق با اندوه و تنهایی همراه است    216
 ج عشق با فنا و نیستی همراه است    219
4ـ 4 سهراب سپهری     222
 4ـ 4ـ 1 شرح زندگی و آثار    222
 4ـ 4ـ 2 جلوه های عرفان و عشق در شعر سهراب    225
 4-4-3 ویژگی های عشق در شعر سهراب    237
 4-4-3-1 عشق وسیع است    237
 4-4-3-3 دچار یعنی عاشق    237
 4-4-3-4 معشوق زمینی    238
 4-4-3-5 معشوق؛ چراغ لذّت    242
4ـ 5 مهدی اخوان ثالث     243
 4ـ 5ـ 1 شرح زندگی و آثار    243
 4ـ 5ـ 2 عشق در سرودههای اخوان    245
 4-5-2-1 ویژگی های عشق در سروده های اخوان    246
 الف- عشق، جذبه ای ناب    246
 ب- عشق، آفتابی بی زوال    247
 ج- عشق جسمانی    248
 4-5-2-2 ویژگی های معشوق در شعر اخوان    249
 الف- معشوق؛ لحظه ی شاد هستی    249
 ب- معشوق مریم سرشت و اثیری    252
 ج- معشوق؛ اژدها عفریته ای منحوس    252
 د- معشوق؛ زنی با صفات مردانه    253
 ه- وصف معشوق به شیوه ی قدما    255
 4-5-2-3عشق به میهن    256
فصل پنجم :     مقایسه مفهوم عشق در ادبیات کلاسیک و معاصر
5- 1 مقایسه ی ویژگی های عشق در شعر کلاسیک معاصر    263
 5-1-1 تعریف عشق در ادبیات کلاسیک و معاصر    263
 5-1-2 تجّلی عشق در هستی در شعر کلاسیک و معاصر    265
 5-1-3 آسان نمایی عشق در شعر کلاسیک و معاصر    266
 5-1-4 عشق دوسویه در شعر کلاسیک و معاصر    267
 5-1-5 عشق فراسوی مرزهای تن در شعر کلاسیک و معاصر    269
 5-1-6 جاودانگی عشق در شعر کلاسیک و معاصر    270
 5-1-7 عشق و تنهایی و اندوه در شعر کلاسیک و معاصر    271
 5-1-8 حضور دغدغه های اجتماعی در شعر امروز    274
 5-1-9 نقش پر رنگ تقدیر در شعر کلاسیک    275
5-2 مقایسه ی ویژگی های معشوق در شعر گذشته و امروز    276
 5-2-1 بیان ویژگی های فیزیکی معشوق در شعر کلاسیک و امروز    276
 5-2-2 معشوق پناهگاه آرامش بخش عاشق در شعر معاصر    277
 5-2-3 نقش فعّال معشوق در شعر امروز    279
 5-2-4 معشوق فردیّت یافته در شعر امروز    282
5-2 نتیجه گیری و ارائه ی پیشنهاد    283
منابع     285
چکیده انگلیسی 289


عشق در لغت

قبل از ورود به مبحث اصلی و بررسی عشق در شعر کلاسیک و دگرگونی این مفهوم در شعر امروز ارائه تعریف لغت نامه ای از این مفهوم ضروری می نماید.
از جمله تعاریفی که ذیل مدخل«عشق» در لغت نامه ها آمده است؛ می توان به موارد زیر اشاره کرد: «شگفت دوست به حسن محبوب. درگذشتن از حدّ در دوستی و از آن عام است که در پارسایی باشد یا در فسق همچنین کوری از دریافت عیوب محبوب، مرضی است وسواسی که می کشد مردم را به سوی خود جهت خلط و تسلّط فکر بر نیک پنداشتن بعضی صورت ها» (دهخدا. «عشق»).
در فرهنگ معین «عشق» این گونه تعریف شده است: «به حدّ افراط دوست داشتن، دوستی مفرط و محبّت تام و آن در روانشناسی یکی از عواطف است که مرکّب از تمایلات جسمانی، حسّ جمال، حسّ اجتماعی، تعجّب، عـزّت نفس و … علاقه ی بسیار شـدید و غالباً نامعقـولی است که عموماً جـزو شهوات به شمار می آید» (معین. «عشق»).

وجه تسمیه عشق

درباره ی وجه تسمیه عشق آمده است:«اشتقاق عشق از عشقه است و آن گیاهی است که بر درخت پیچد و درخت را بی بر و خشک و زرد گرداند؛ همچنین عشق، درخت وجود عاشق را در تجلّی جمال معشوق محو گرداند تا چون ذلّت عاشقی برخیزد، همه معشوق ماند و عاشق مسکین را از آستانه ی نیاز، درمسند ناز نشاند و این نهایت مراتب محبّت است» (ستّاری، 1362: 46).

عشق و عرفان

از آنجا که بخش عظیمی از ادبیات کلاسیک فارسی که در حوزه ی کار این رساله می باشد، با عرفان درآمیخته است و عشق از مهم ترین و ارجمندترین و در عین حال ژرف ترین مباحث مطرح شده در عرفان و تصوّف می باشد، در این بخش به ارائه تعریفی از این واژه و بیان نظریات برخی عرفا در این باب می-پردازیم:

تعریف عشق در عرفان

در فرهنگ اصطلاحات عرفانی ذیل واژه ی عشق چنین تعریفی آمده است: «شوق مفرط و میل شدید به چیزی. عشق آتشی است که در قلب واقع شود و محبوب را بسوزد. عشق دریای بلا و جنون الهی و قیام قلب است با معشوق بلاواسطه … عشق مهم ترین رکن طبیعت است و این مقام را تنها انسان کامل که مراتب ترقّی و تکامل را پیموده است؛ درک می کند» (سجّادی، 1389: 580).

عرفا و عشق

بسیاری از عارفان در باب عشق سخنان نغز گفته و نوشته اند؛ امّا اغلب عرفا بر وصف ناپذیری آن اتّفاق نظر دارند.

انواع عشق در عرفان

از آنجا که عشق یکی از پایه های اساسی بنیاد نظری عرفان و تصوّف محسوب می شود، بسیار مورد توجّـه بزرگان این عــرصه قرار گرفته است. در بررسی آثار عــرفا به تقسیــم بندی هایی در باب عشـق
برمی خوریم که نشانگر اهمیّت این موضوع و همچنین احاطه ی عرفا بر ابعاد گوناگون عشق و انواع و درجات آن است. دریک نگاه کلّی همه ی این بزرگان بر دو نوع عشق حقیقی و غیرحقیقی اشاره کرده اند. جامی در اشعه-اللمعات ضمن تأکید بر موضوع فوق گرایش همه ی عشّاق را به سوی معشوق حقیقی می داند:
میــل خلــق جمله عــالم تا ابــد            گر شناسندت و گر نی سوی توست
جز تو را چون دوست نتوان داشتن            دوســتی دیگــران بر بــوی توست
(جامی، 1383: 112)
 مقصود از عشق حقیقی، عشق به معشوق ازلی یعنی خداوند است که عشق تعالی یافته است و دست یافتن به آن موجب تعالی روح و در نهایت سعادت فرد می شود. و عشق غیرحقیقی که عشق مجازی نامیده شده؛ عشق به موجودات است که شامل عشق به مظاهر طبیعت، عشق به زیبایی ها و به ویژه عشق به انسان ها است. در نزد عرفا، مشهور است که « المَجاز قَنطَرةُ الحَقیقَه » به همین جهت است که همه ی عشق های حقیقی و مجازی، تجلّی و مظهری از حبّ الهی شمرده می شود. روزبهان بقلی در عبهر العاشقین پس از ذکر مراحل عشق زمینی، و بیان درد و رنج حاصل از آن می نویسد: «این است نردبان عشق ذوالجلالی هر که داند، دادند و هر که داند، داند» (روزبهان بقلی، 1380: 88).

مرور

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است .