پایاننامه ادبیات فارسی آرای تربیتی سیاستنامه نظام الملک توسی

۱۹۵ هزار تومان ۱۳۵ هزار تومان
افزودن به سبد خرید

جهت خرید و دانلود پایاننامه ادبیات فارسی آرای تربیتی سیاستنامه نظام الملک توسی با ایمیل sellthesis@gmail.com در ارتباط باشید


پایان نامه کارشناسی ارشد ادبیات فارسی بررسی آرای تربیتی سیاست نامه ی خواجه نظام الملک توسی


پایاننامه ادبیات فارسی آرای تربیتی سیاستنامه نظام الملک توسی


چکیده

سیاست‌نامه‌ها مانند هر پدیده‌ی ادبی دیگر،درانعکاس ساختاربنیادین جامعه مؤثّرند.سیاست‌نامه‌ها نوعی ادبیات که براساس شرایط ومحیط اجتماعی و ویژگی‌های درونی افرادی که به آن پرداخته اند،درچارچوب خاصّی نوشته می شوند.خواجه‌نظام‌الملک‌توسی یکی از سیاست‌نامه‌نویسان بنام ایران است. اثرمشهور او سیاست‌نامه نام داردکه یکی ازبی‌تکلّف‌ترین نمونه‌های نثرفارسی کهن،به حساب می‌آید.وی ازقالب سیاست‌نامه‌ برای بیان مشکلات واصلاح جامعه بهره برده است.نگارنده‌ی این سطورباتحقیق وپژوهش دراین اثر به این نتیجه رسیده است که تأثیرادبی وتاریخی سیاست نامه درامورتربیتی ازقدرت واستحکام لازم برخورداراست.نظام‌الملک تربیت‌دهنده‌ای است که می کوشد امورمملکت رابرپایه‌ی دین وعقلانیت استوارسازد و در اندیشه‌ی سیاسی خودمبانی تربیتی رابامسائل سیاسی ایران باستان بیامیزد.به همین دلیل می توان سرچشمه‌ی آثارتربیتی خواجه‌نظام‌الملک را در این راستا ارزیابی کرد.وی درفصل‌های گوناگون این کتاب سعی نموده گوهرتربیت راهمچون نگینی برانگشتری قدرت سیاسی بنشاندوبه همین دلیل تأثیری شگرف به لحاظ ادبی وتاریخی برامورتربیتی داشته باشد.

کلیدواژه‌ها: آرای تربیتی، سیاست‌نامه، خواجه‌نظام‌الملک.


فهرست مطالب

عنوان    صفحه
چکیده                   1
فصل اوّل:کلّیات تحقیق
1-1-مقدمه                  3
1-2-بیان مسأله                 4
1-3-سؤالات تحقیق                6
1-4-اهمیت وضرورت تحقیق              7
1-5-پیشینه‌ی تحقیق                7
1-6-اهداف تحقیق                8
1-7-فرضیه‌های تحقیق                8
1-8-تعریف واژه‌ی کلیدی               8
1-9-حدودو قلمروتحقیق               9
فصل دوّم:مبانی نظری
2-1-معنای لغوی واصطلاحی واژه‌ی تربیت           11
2-2-تعریف تربیت                13
2-3-تعاریف سازگاربانگرش دینی             13
2-4-تربیت ازمنظرقرآن               15
2-5-رابطه‌ی اخلاق وسیاست              17
2-6-هدف تربیت                21
2-7-ارتباط بین مقوله‌های فلسفی وجنبه‌های مختلف تعلیم وتربیت      23
2-8-تعریف علم تعلیم وتربیت(آموزش وپرورش)          23
2-9-علم تعلیم وتربیت               24
2-10-ویژگی‌های علم تعلیم وتربیت            26
2-11-آراءتربیتی درسده‌های میانه             28
2-12-استفاده ازپندواندرزدرتربيت متربّيان‌            29
2-12-1-قرآن و روش موعظه و پند و اندرز           29
2-12-2-شرايط لازم برای موعظه و پند و اندرز          29
2-13-تشکیل خانواده وبایدونبایدهای تربیتی           32
2-13-1-پذيرش مسئوليت شکست وجبران کمبودهای والدين       33
2-13-2-شناسایی کاستی‌ها وتلاش درجهت رفع آنها         34
2-13-3-انضباط ومهربانی               34
2-13-4-تفاوت بین سخت‌بودن با ناتوانی            35
2-14-تعلیم وتربیت                35
2-14-1-معنای تربیت درمنظراسلام             37
2-14-2-تعلیم وتربیت واهمیت آن درجامعه‌ی اسلامی         38
2-14-3-معنای تربیت ازمنظرمکاتب وادیان درغرب          40
2-15-حکمت نظری وعملی              43
2-15-1-غایت هستی                44
2-15-2-غایت زندگی انسان              45
2-15-3-خودیابی زمینه‌ی خدایابی             46
2-15-3-1-استنتاج                46
2-15-3-2-رشدوهدایت بندگان،فرجام رحمت الهی         47
2-16-تربیت ازمنظردین               47
2-16-1- امکان تربیت               48
2-16-2- حدودتربیت               49
2-16-3- منزلت تربیت               51
2-16-3-1-تأمل درماهیّت امررسالت            53
2-16-3-2-تأمل درمعنای احیای نفس            54
2-16-3-3-ارزیابی معناوگستره‌ی هدایت           55
2-16-3-4-تربیت ومعنای برترین میراث           56
2-17-ساحت‌های تربیتی               57
2-17-1-تربیت تکوینی               57
2-17-2-تربیت شرعی               58
2-18-فلسفه‌ی تربیت                59
فصل سوّم:زندگی‌نامه‌ی خواجه‌نظام‌الملک‌توسی
3-1-زندگی‌نامه‌ی‌ خواجه‌نظام‌الملک‌توسی            62
3-2-اوضاع سیاسی – اجتماعی عصرسلجوقیان           66
3-2-1-آلپ‌ارسلان                67
3-2-2-ملک‌شاه                67
3-3-سبک وشیوه‌ی نگارش کتاب             69
3-4-القاب                 74
3-5-آثارنظام‌الملک                74
3-6-خاندان نظام‌الملک               75
3-7-نقش نظام‌الملک درنظامیه              76
3-11-اقدامات برجسته‌ی خواجه‌نظام            78
فصل چهارم:بررسی آرای تربیتی خواجه نظام الملک توسی
4-1-اندیشه‌های تربیتی اقتصادی خواجه نظام الملک باتوجه به کتاب سیاست نامه    83
4-1-1-مداراباشهروندان               83
4-1-2-توجه به امنیت               83
4-1-3-نخبه‌سالاری                84
4-1-4-نظارت برکارگزاران              84
4-1-5-گردش مدیران               85
4-1-6-توجه به رفاه عمومی              86
4-1-7-توجّه به پژوهش              86
4-1-8-اثرات تشويق وتنبيه دربرنامه‌هاي تربيتي          88
4-2-تربیت درجهت پیشگیری ازفساد            91
4-3-نظام‌الملک وملک نظام‌یافته             95
4-3-1-خوراک                 95
4-3-2-نامه‌هاوفرمان‌ها               95
4-3-3-جانوران                96
4-3-4-داستانهاوحکایت‌های تاریخی            96
4-4-تربیت درنظم وترتیب              98
4-4-1-درترتیب باردادن خاص وعام            98
4-4-2-حفظ سلسله مراتب اداری ونظامی وحرمت سران لشکر       99
4-4-3-عدل وعدالت               100
4-4-4-کم‌گویی وگزیده‌گویی             107
4-5-برابری اقتصادی واجتماعی             108
4-5-1-ویژگی یک محتسب             109
4-5-2-درمظالم نشستن پادشاه             111
4-5-3-آثارغفلت پادشاه ازاحوال رعیت وکشور          112
4-5-4- ضرورت به کارگیری جاسوس دراصناف وگرو‌های مختلف      112
4-5-5- لزوم پرهیزازشتاب درتصمیم‌گیری درامورمملکت        113
4-5-6-لزوم پاسداری ازشریعت وپژوهش‌کردن درفرائض وسنت ها      114
4-5-7- ضرورت اقامه‌ی دادگری ومبارزه باخوارج         114
4-6- اخلاق وسیاست درآراءخواجه ونقدی برسیاست عملی خواجه      116
4-6-1-گروه‌های جامعه دراندیشه‌ی خواجه‌نظام‌الملک         116
4-6-2-مسأله‌ی حیاتی دررکن بقای حکومت          120
4-6-2-1-عدالت شاه نسبت به رعیّت            123
4-6-2-2-جلوگیری ازظلم وزیرنسبت به مردم          123
4-6-2-3-جلوگیری ازظلم عمال بررعیّت           123
4-6-2-4-جلوگیری ازظلم مقطعان بررعیّت           124
4-6-2-5-جلوگیری ازظلم مردم بریکدیگر           125
4-6-2-6- نظارت برامرقضاوت برای حسن اجرای عدالت       125
4-6-2-7-ارتباط دین ودولت             129
4-7-نکات تربیتی برای فرمان روا             132
4-7-1-رازآفرینش سیرالملوک             133
4-7-2-ضرورت شایسته‌سالاری             134
4-7-3- تحلیل وانگیزه‌های انتقادی نظام الملک ازوضع دیوانی واداری موجود    136
4-7-3-1-کردارنامه‌ی سفیران             137
4-7-3-2-پادشاه                138
4-7-3-2-1-خیرخواهی یاخودخواهی            140
4-7-3-2-2-هرج ومرج درگزینش            140
4-7-3-2-3-شورا                141
4-7-3-2-4-تربیت برای سیاست             142
4-7-3-2-5-دیدگاه خواجه‌نظام‌الملک نسبت به جایگاه زن        143
4-7-3-2-6-مصلحت‌اندیشی یک شاخصه ی تربیتی         146
4-7-3-2-7-سامان‌دادن روابط شهریاروسایرطبقات جامعه وگروه‌های مذهبی    150
4-7-4-درتربیت پادشاهان              154
4-8-شاخصه‌ی تربیتی درسیرالملوک            158
4-8-1-تربیت وتعلیم دین              158
4-8-2- رعایت عدالت نسبت به کارگزاران          159
4-8-3-عدم شتاب‌زدگی              165
4-8-4-سیره‌ی عملی نظام‌الملک             160
4-8-5-لازم وملزوم بودن تربیت وسیاست           163
4-8-5-1-اموردیوانی               164
4-8-5-2-امورنظامی               166
4-8-5-3- تنظیم امورجاری مرکزترتیبات اجرایی دربار        168
4-8-6-خواجه‌نظام‌الملک درجدال بادگراندیشان          171
فصل پنجم:نتیجه گیری وپیشنهاد
5-نتیجه‌گیری                176
ارائه‌ی پیشنهاد                 178
نمودارها                 179
فهرست منابع                184


زندگی‌نامه‌ی خواجه‌نظام‌الملک‌توسی

« سیدالوزرا قوام‌الدین نظام‌الملک ‌ابوعلی حسن‌بن ابوالحسن علی‌بن اسحق‌بن العباس‌توسی، وزیرونویسنده‌ی معروف درروزجمعه 15یا21ذی القعده408یا410درنوغان ازقراءرادکان توس ولادت یافت جدش اسحق دهقانی بودازناحیه‌ی بیهق که چهارپسرداشت بنام ابوالحسن‌علی واحمدومحمدوابونصر، ابوالحسن‌علی فرزندبزرگترراسه پسربودبنام نظام‌الملک‌حسن،فقیه اجل ابوالقاسم عبدالله وابونصراسمعیل.»(صفا،904:1371)درتوس،نیشابورومروفقه شافعی وحدیث آموخت.چون آلپ‌ارسلان برخراسان چیره شددر451ه.ق خواجه رابه وزارت برگزید.درسال485ه.ق براثراختلاف باترکان خاتون برسرجانشینی ملک‌شاه وترجیح برکیارق ازوزارت خلع شد.دررمضان همان سال درراه نهاوندبه دست یکی ازفدائیان حسن صباح کشته شد.خواجه سی سال باکیاست درمقام وزارت سلجوقیان رااداره کرد.نظام‌الملک به سبب علاقه‌ای که به فقهاومتصوفه داشت، مدارسی دایرکردکه به نظامیه معروف بودند.
وی بیست سال ازسی سال مسندوزارت رادرعهدملک‌شاه بود.اورابه مناسبت وزارت آن دوسلطان تاج الحضرتین می‌خواندند. به تعبیرنویسنده ی تجارب السّلف:«جهان راازمشرق تامغرب مسخّرتیغ سلطان وقلم خویش گردانیدواعداءدولت راقهرکردواولیاءو هواخاهان رابرافراشت،وهرچه ازمکارم وفضایل ممکن باشدکه ازانسان دروجودآیدازآن شخص مبارک دروجودآمد.»(نخجوانی،70:1357)
خواجه سیاست‌مداری است دوراندیش وبراین عقیده است که ازروزگاران قدیم معلوم بوده که ایالات واستان‌ها برای این که تمردوسرکشی نکنندکسانی رابه عنوان گروگان بردرگاه داشته باشند.دراین موردمعتقدبود امیران عرب وکردان ودیلمان ورومیان وآن کسانی که درطاعت‌داری جزءِهم‌پیمانان جدیدمان به شمارمی‌آیندبایدمکلف به این باشندتاشخصی ازخویشان بسیارنزدیک خودرابرای خدمت مقیم دارند.خواجه‌نظام‌الملک درباب مملکت‌داری،همه‌ی زوایارادرنظرگرفته وادعای اودرمورداین که پادشاهان واهل سیاست نیازمندکتاب اوهستندواهی وبی‌اساس نیست،آن‌طور که کتاب کلیله‌ودمنه برای اهل سیاست لازم وضروری بوده وپادشاهان ساسانی(ازانوشیروان به بعد)این کتاب راهمیشه مطالعه می‌کردند،کتاب سیرالملوک که واضح‌تر و روشن‌تراست ضروری‌تربه نظرمی‌رسد.
هوش وتدبیرنظام‌الملک به کرات درتاریخ ثبت شده یکی ازاین موارداین است:درجنگی بین سلجوقیان ورومیان،درفاصله‌ای که بین کارزارافتادسلطان آلپ‌ارسلان هم راه صدسواربرای شکاررفت،که درمحاصره‌ی سپاه روم درآمدواورادست‌گیر کردند.رومیان سلطان راشناسایی نکردند.نظام‌الملک باآگاهی ازآن‌چه اتفاق افتاده،شایعه کردکه سلطان بیماراست وموضوع رامکتوم نگاه داشت.هنگامی که هیأتی ازرومیان برای پیش‌نهادصلح به اردوی سلجوقیان آمدند،نظام‌الملک به اسارت تعدادی ازسربازان سلجوقی توسط رومیان اشاره کردوخواستارآزادی آنان شد.رومی‌هاقبول کردندواسراءرابدون آن‌که بدانندسلطان درمیانشان است آزادکردند.
اووزیرسلاطین سلجوقی شخصی ایرانی بودکه ازجایگاه ومقامی نازل به شامخ‌ترین منزلتی که درآن زمان ممکن بودرسید،ومنشأتغییرعظیمی درحالت اجتماعی عموم مسلمانان گردیدوعنان همه‌ی ‌اموروپیشامدهای سیاسی ایران رادرسراسردوره‌ی سی ساله‌ی سلطنت آلپ‌ارسلان وملک‌شاه دردست داشت وحوزه‌ی قلمرو حکومت ایران راچنان وسیع نمودکه درکلیه‌ی این هزاروسیصدساله‌ی تاریخ اسلام نظیرآن درایران دیده نشده است.درتمامی نواحی وممالک کاشغر،اوزگند،بلاساغون، ماوراءالنّهر،خوارزم،خراسان،سیستان،کرمان،فارس،عراق عجم،عراق عرب، مازندران،آذربایجان، ارمنستان، اَرّان،شام،بیت‌المقدّس وانطاکیه جایی نبودکه درانجام دادن امراواندک تأخیری روادارند.دوسلطان مذکورکه بزرگ‌ترین سلاطین سلجوقی بودندآراءوتصرفات اورااطاعت می‌نمودند. وی را مختارمطلق کلّیه‌ی امورولایات مفتوحه‌ی خویش کرده بودند.غالباً خلفای عباسی ازاراده‌ی اوسرنمی‌پیچیدند. شاهان روم وغزنه درسایه‌ی حمایت او می‌زیستند.
منزل اصلی این خاندان ناحیه‌ی بیهق بودکه فعلاً سبزوارمی خوانیم؛ولی ابوالحسن‌علی رابعداز آن که درمشاغل دیوانی تغییرکرده بودمأموراداره‌ی اموال دولتی درناحیه‌ی توس کرده بودند.اوآن جااقامت کرده بودومتأهل شده بود.سه پسراودرتوس به دنیاآمده بودندکه بزرگترین آن‌ها همین حسن بود.چون حسن به سن تعلم رسیدبه مکتب رفت ودرس خواند وعربی آموخت.ازقول استادی که درعهدطفولیت اوبه اودرس می‌داده است نقل کرده‌اندکه حدت ذهن وصفای طبع اوبه حدی بودکه هرچه اطفال دیگردریک ماه کسب می‌کردند،اودریک هفته فرامی‌گرفت وهرچه دیگران به تکراربسیارازبرمی‌کردند او به دوسه نوبت خواندن حفظ می‌کرد.دریازده سالگی به فقه امام شافعی مشغول شد،وازهمان زمان پیوسته بااهل علم وصلاح نشست وبرخاست می‌نمود.باصورت وظاهرکودکانه سیرت وبرخوردبزرگوارانه ازخودنشان می‌داد وادعای بزرگی وعزت نفس ومناعت طبع دراوبه سهولت مشاهده می‌شد.
«اقتداراوبه حدی بودکه دوسلطان بزرگ سلجوقی یعنی ملک‌شاه وآلپ ارسلان نظراورااطاعت می‌نمودند،خلفای عباسی ازاراده‌ی اوسر نمی‌پیچیدند شاهان روم وغزنه درسایه‌ی حمایت اومی‌زیستند،سلطان عرب دررکاب اوپیاده می‌رفت وسم اسب اورامی‌بوسید،ملوک اطراف نامه‌ها‌ی او را بر سر و چشم می‌گذاشتندوپوشیدن خلعت اوراافتخارمی‌دانستند.»(براون،351:1358)
پس ازچندین سال که درخدمت این وآن بسربردعاقبت به مرورفت،که دردست چغری بیگ داوود(برادرطغرل بیگ)بود.چغری بیگ راازسخن گفتن اوخوش آمد.امارت ونجابت واقبال درپیشانی اومشاهده کرد.دست اوراگرفت وبه دست پسرخودآلپ ارسلان محمّدداده گفت این حسن‌توسی است.اورامشیر ومدبّرخودبساز و به جای پدرخویش بدان وخلاف رأی اومکن.


تعلیم و تربیت و اهمیّت آن درجامعه‌ی اسلامی

علم مدرسه آن چه راکه می‌بیند و می‌آزماید،به همان اندازه که می‌بیند،شناسایی می‌دهدودرروی داده‌هاوتغییرات،عوامل پدیده‌هارامعین می‌کند.امّاعلم دینی به آن چه شناخته است وروی می‌دهدجهت عقلی،جهت حقوقی واخلاقی می‌دهد.علم مدرسه ازآن چه هست سخن می‌گویدوعلم دین ازآن چه باید باشد، سخن دارد.علم مدرسه ازچراغ،نورآن را،شدت آن را،تغییرات آن رابیان می‌دارد.علم دین ازچراغ،روابودن وضع تهیه‌اش را،محل شایسته‌ی مصرفش را،میزان شایسته‌ی استفاده ازآن رامعلوم می‌دارد؛که ازمسیرحلال به دست‌آر،درجای شایسته به کارببر،به قدرکافی برافروزواسراف مکن.
علم مدرسه ازطول وعرض وسفتی واستقامت وحرکت ونظیراینهاسخن دارد.علم دین ازحق بودن اندیشه‌ها،ازخیربودن اعمال،ازرواوموزون بودن اموروازتحول وکمال وعزت وبقاداشتن وجودبحث می‌کند.این دومنافات ندارند،که علم مدرسه مقدّمه است وعلم دین منتها،علم مدرسه روبناست وعلم دین زیربناعلم مدرسه معرف موجوداست وعلم دین،خط دهنده به سیروجود.
دراین مقایسه به خوبی دانسته می‌شودکه علم دین،علم تربیت است وصلاح واصلاح وارشاد.دردین،علمی سوای تربیت نیست وتربیتی جدای ازعلم نه.معلّم دین،معلم مربی است،هم‌چنان که پیامبر(ص)چنین بود؛هم عالم بودوهم مقتدا،هم اسوه بودوهم امام،هم رسول بودوهم سراج،هم نوربودوهم رحمت.

حکمت نظری و عملی
درخصوص نسبت میان حکمت وکمال آدمی بایدگفت که حکمت بردوقسم است:حکمت نظری وحکمت عملی؛زیراکمال انسان دردوچیزاست:شناخت حق وشناخت خیروخوبی برای عمل به آن،بازگشت اوّلی به علم وادراک مطابق باواقع است که آن راحکمت نظری می‌گویندومرجع دومی به کارعدل وصواب است که آن راحکمت عملی خوانند.
انبیای الهی دارای هردوحکمت هستند قرآن کریم این حقیقت رادربیان جامع خودچنین ترسیم می‌فرماید: «أَن أَنذِرُواأِنَّهُ لَآاَلَهَ إلَّآأَنَآفَآتَّقُونِ»(نحل،2)
اکنون به پاره‌ای ازمواردآن درآیات الهی اشاره می‌شود.
1-حضرت ابراهیم(ع):حکمت نظری«رَبِّ هَب لِی حُکماً»(شعرا،83)وحکمت عملی«اَلحِقنِی بالصّآلِحِینَ»(شعراء،83)
2-حضرت موسی(ع):حکمت نظری:«اِنَّنی أَنَاالّلَّهُ لَآاِلَهَ اِلَّاانَا»(طه،14)وحکمت عملی«فاعبُدنَی»(طه،14)
3-حضرت عیسی(ع):حکمت نظری:«انِّی عَبدُاللَّه»(مریم،30)وحکمت عملی«وَاَوصَانی بِالصَّلاةِوَالزَّکَاةمَادُمتُ حَیًّا» (مریم،31)4
-پیامبراسلام(ص):حکمت نظری:« فَاعلَم اَنَّهُ لَا اِلَهَ اِلَّااللَّه»(محمّد،19)وحکمت عملی:«وَاستَغفِرلِذَنبِکَ»(محمّد،19)

مرور

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است .