پایاننامه ادبیات تصویرگری طلوع غروب خورشید خمسۀ نظامی گنجوی

۱۷۵ هزار تومان ۱۳۰ هزار تومان
افزودن به سبد خرید

جهت خرید و دانلود پایاننامه ادبیات تصویرگری طلوع غروب خورشید خمسۀ نظامی گنجوی با آدرس ایمیل sellthesis@gmail.com در ارتباط باشید.


پایان نامه کارشناسی ارشد ادبیات فارسی بررسی تصویرگری طلوع و غروب خورشید در خمسۀ نظامی گنجوی


پایاننامه ادبیات تصویرگری طلوع غروب خورشید خمسۀ نظامی گنجوی


چكيده

طبيعت با جلوه‌هاي زيبا، هميشه همه انسانها بویژه شاعران و نویسندگان را تحت تاثير قرار داده و پيوسته ستايش و توصيف شده و بازتاب گسترده ای در آثار آنان داشته است. در این میان خورشید، به عنوان یک پدیدۀ نجومی و تصاویر مربوط به آن زمینۀ ساخت مضامین و معانی بلند ادبی شده است و بیشترین سهم را در مجسّم کردن خیالات شاعران در متون مختلف ادب فارسی داشته است. هدف از تحقیق حاضر بررسی تصویرگری طلوع و غروب خورشید و چگونگی استفاده از صور خیال در خمسۀ نظامی است. نتایج تحقیق نشان داد که نظامی در مثنوی خمسه (پنج گنج) مي‌كوشد تا با زبان هنر سخن بگويد. او توانسته است با تصويرسازي‌هاي بي‌نظير و با تلفيق عرفان، شرع، حكمت، زهد و عشق زيبايي منظومه‌هاي خويش را جاودانه سازد. و در این میان او به میزان قابل توجه ای در تصویرگری طلوع و غروب خورشید از صور خیال استفاده کرده است که بخش اعظم آن به کارگیری صور خیال نظامی در پنج گنج استعاره از نوع مصرّحه می باشد. وهمچنین به میزان بسیار زیادی نظامی در تصویر گری طلوع و غروب خورشید از عبارات و مضامين و قصص واحادیث قرآني استفاده كرده است‌ که از اعتقادات مذهبی و اطلاعات سرشار او در این زمینه نشأت گرفته است.

کلید واژه: طلوع، غروب، تصویرگری، صورخیال، پنج گنج، نظامی گنجوی


فهرست مطالب

فهرست مطالب
عنوان      صفحه
فصل اول : کلیات تحقیق                1
1-1 مقدمه تحقیق                2
1–2 بیان مسأله                3
1–3 اهمیت و ضرورت انجام تحقیق            5
1–4 پیشینه تحقیق                6
1–5 اهداف تحقیق               6
1–6 پرسش های تحقيق (مسأله تحقيق)           7
1–7 فرضیه های تحقیق               7
1–8 جنبه نوآوری و جدید بودن تحقیق           7
1–9 روش و نوع تحقیق              7
1–10 روش گردآوری اطلاعات             7
1–11 ابزارگردآوری اطلاعات             8
1–12 روش تجزیه و تحلیل اطلاعات           8
فصل دوم : بنیاد نظری تحقیق (تعاریف تصویرگری طلوع و غروب)       9
2-1 ” شب و روز” دو آيت الهي              10
2-2 تصویرگری خورشید                11
2-3 توجه شاعران و نويسندگان به طلوع وغروب خورشید         12
2-4 تصویر در شعر                 13
2-4-1 نقش ادوات تشبیه در تصویر            13
2-4-2 تصویر در شعر از دیدگاه نویسندگان خارجی         13
2-4-3 اصول ساختن تصویر              14
2-5 صور خیال                 16
2-5-1 تشبیه               16
2-5-2 استعاره               17
2-5-3 کنایه                18
2-5-4 حقیقت و مجاز             19
2-6 عناصر طبیعت درصور خیال              20
2-7 ادوار شعر فارسی تا دوره نظامی             24
2-8 بررسی سبک های شعری تا قرن ششم            24
2-8-1 سبك خراسانی یا تركستانی            24
2-8-2 مختصات تاریخی دوره سبك خراسانی یا تركستانی       24
2-8-2-1 دوره طاهریان و صفاریان           24
2-8-2-2 دوره سامانیان             25
2-8-2-3 دوره غزنویان             25
2-8-2-4 پیدا شدن سلجوقیان در دهه سوم قرن پنجم        26
2-8-3 مختصات سبك شعرخراسانی            26
2-9 شعر قرن ششم در عصر نظامی             27
2-10 سبک آذربایجانی                27
2-11 مختصات شعر قرن ششم              28
2-12 بررسي قالب شعری و صور خيال در انواع شعر فارسي        30
فصل سوم : شرح احوال و آثار نظامی گنجوی           32
3-1 زندگی نامه ی نظامی               33
3-1-1 معرفی نظامی               33
3-1-2 والدين و انساب              33
3-1-3 شهر گنجه                34
3-1-4 همسر و فرزندان              34
3-1-5 مذهب نظامی               35
3-1-6 نظامی و افکار صوفیانه             35
3-1-7 نظامی و دانش های زمان            35
3-1-8 نظامی و معاصران              37
3-1-9 شیوه ی شاعری              37
3-2 آثار نظامی                  38
3-2-1 مخزن الاسرار               38
3-2-2 خسرو و شيرين              39
3-2-3 ليلي و مجنون               40
3-2-4 هفت پيكر                41
3-2-5 اسكندر نامه               41
فصل چهارم : بررسی تصویرگری طلوع و غروب خورشید در خمسه نظامی     43
4-1 تصویرگری طلوع و غروب خورشید در خمسه نظامی         44
4-1-1 تصویرگری طلوع              44
4-1-2 تصویرگری غروب              52
4-2 صور خیال طلوع و غروب خورشید در خمسه نظامی         57
4-2-1 تشبیه                 57
4-2-1-1 تشبیه از خورشید- صبح- روز         58
4-2-1-2 تشبیه از ماه- شب           80
4-2-2 استعاره وانواع آن              92
4-2-2-1 استعاره مصرّحه           92
4-2-2-1-1 استعاره مصرّحه از خورشید- صبح- روز     92
4-2-2-1-2 استعاره مصرّحه از ماه- شب        114
4-2-2-2 استعاره مکنیّه (تشخیص)          122
4-2-2-2-1 استعاره مکنیّه (تشخیص) از خورشید- صبح- روز   123
4-2-2-2-2 استعاره مکنیّه (تشخیص) از ماه- شب     130
4-2-3 کنایه                 136
4-2-3-1 کنایه از خورشید- صبح- روز         136
4-2-3-2 کنایه از ماه- شب            147
4-2-4 مجاز                153
4-2-5 طلوع و غروب با توجه به اعتقادات مذهبی نظامی        157
فصل پنجم : نتیجه گیری                160
نتیجه گیری                  161
جدول ها و نمودارها                 163
فهرست منابع                  165
Abstract

تعاریف پایاننامه ادبیات تصویرگری طلوع غروب خورشید خمسۀ نظامی گنجوی

شب و روز” دو آيت الهي

“شب و روز” نیز به عنوان دو آيت الهي، دو واژه «لیل و نهار»، به معنای ظلمت و نوری است که پشت سر هم و به خاطر مواجه بودن زمین با طلوع و غروب آفتاب در زمین پدید می آیند و این دو مانند سایر موجودات عالم و همچنین احوال آن موجودات، دو آیت از آیات خدای سبحان هستند که دلالت بر یکتایی خـدا در ربوبیت دارد. «وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَ جَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً» (سوره اسراء، آيه12) شب و روز آيه خدا هستند، چون با نظم الهي اداره مي‌شود، منتها شب يك آيت تاريك است و روز يك آيت روشن که براي هر كدام يك نظم و تقدير و منافعي است و همچنین خلقت شب را خدای متعال درکلام خود می فرماید:«وُ هوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیلَ لِباساً وَ النَّوْمَ سُباتاً»(سوره فرقان، آيه47)«و او کسی است که شب برای شما لباس قرار داد و خواب را برای شما مایۀ راحت قرار داد» و یا در کلامی دیگر خدای متعال در سوره انعام می فرماید: «وَ جَعَلَ اللَّیلَ سَکَناً»(سوره انعام، آيه96) «خداوند شب را مایه آرامش قرار داد» و یا در کلامی دیگر خدای متعـــال شب را به وسیله تاریکی اش پرده ای برای پوشیدن اشیا قرار داده و آن را بر ما پوشانده تا با استفاده از آن، از سختی کارهای روزانه، آرام بگیریم و استراحت کنیم و یا در کلامی دیگر خدای متعال شب و روز را جانشین یکدیگر معرفی نموده و فرموده است: «هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً» (سوره فرقان، آيه62) و در اهمیت شب خدای متعال در چندین آیه، به شب قسم یاد کرده و این نشاندهنده عظمت و شگفتی های شب است: «وَ اللَّیلِ إِذا یغْشاها» (سوره شمس، آيه4) و از میان شب ها،به شب های خاصی و با برکتی اشاره دارد که برخوردار از یک آرامش و منافعی برای ساکنان این عالم، به ویژه انسان ها هستند مثل شب های جمعه، شب قدر و…. طبق بیان قرآن، شب قدر، در بین تمام شب های سال، ممتاز و با برکت است که خدای منان بابرکت ترین هدیه الهی قرآن کریم را در این شب نازل فرموده است: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیلَةِ الْقَدْر وَ ما أَدْراکَ ما لَیلَةُ الْقَدْرِ لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» (سوه قدر،آیه های 4-2) «ما آن (قرآن) را در شب قـــدر نازل کردیم و تو چه می دانی شب قدر چیست؟ شب قدر شبی است که از هزار ماه بهتر است». «علاوه بر این نماز شب و شب زنده‌ دارى و قرائت قرآن در شب، را در آيات قرآن كريم : (اسرا ۷۹، فرقان ۶۴، سجـده ۱۶و ۱۷، طه۳۰، ص ۳۷ و ۳۸، زمر ۹، ذاريات ۱۷و ۱۸، طور ۴۸، مزمل۲و۳و۴و۶، دهر ۲۵ و ۲۶، فجر۳) دستور مؤكّــد داده است. و عمل به آن را باعث بيدارى قلب و تزكيه و تهــذيب انسان مي‌شمرد».
و این که خداوند متعــــال در قرآن کریم «ان في… اختلاف اليل والنهار لايات لالي الالباب الذين يذكرون الله قياما و قعودا و علي جنـوبهم و يتفكرون في خلق السماوات و الارض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار». (سوه آل عمران،آیه های 191-190) مسلماً در اختلاف شب و روز نشـانه‌هاي روشني براي خردمندان است.

تصویرگری خورشید

«طبيعت با جلوه‌هاي زيبا، صحنة آسمان و شکوه آن، مناظر افلاک، طلوع و غروب خورشید، شکل هلال، تجلیات آفتاب و ماه، جلوه های شب و صبح، شفق و جلوه های رنگین، امواج خروشان، آب روان و مناظر دل‌انگيز و رنگارنگ، گل وسبزه و طراوت آن، هميشه همه انسانها را تحت تاثير خود قرار داده به طوری که از سوی آنان طبیعت پيوسته مورد ستايش و توصيف قرار گرفته است. در این میان خورشید، به عنوان یک پدیدۀ نجومی، زمینۀ ساخت مضامین و معانی بلند ادبی در متون مختلف ادب فارسی به کار رفته است. ارتباط و آمیختگی خورشید با اسطورۀ مهر، راه را برای ورود باورهای اساطیری پیرامون آن، در ادبیّات باز کرده است؛ همچنین باورهای خرافی رایج در افواه مردم،. «خورشید منبع پرتوافشانی و مظهر زیبایی و نجات‌دهنده از تیرگی‌ها و منشأ نشاط است و به واسطهء عظمت و فایده، همیشه مورد تعظیم و تکریم بود و حتّی‌ در مصر قدیم خداوند خورشید پرستش می‌شد». (یاحقی،1369:185)
«عشق ورزیدن به خورشید به معنای عشق ورزیدن به ارزش‌های جاودانی است، ولی آن‌ که‌ عاشق این دنیاست- به تعبیر افلاطون به کسی ماند که جادوی دیواری شده است که از بازتاب اشعهء خورشید بر آن دیوار لذت می‌برد تا آن‌ که بر او مکشوف شود که لکه‌های نور از دیوارسرچشمه نمی‌گیرد، بلکه از منبعی بالاتر و ناب‌ترساطع می‌گردد». (شیمل،1367 :559)

تصویر در شعر  

«شعر که نتیجه گشوده شدن دریجه های ناخودآگاه حافظه است و پرورده شدن تصاویر موجود در آن، به کمک تخیل غنی، آنچنان که تصاویر گذشته، با یکدیگر، تجربه های ذهنی تازه را ارائه داده و نیز ادراکات جدید، در مقایسه با تصاویر کهنه، درهم آمیزند و در پرتو این اختلاط سریع، ذهن ما به روابطی اصیل و ناشناخته در بین محفوظات خویش دست یافته و آنها را کشف کند. و هنگامی که کلمات درهم می خزند و شیره ی بار های عاطفی خویش را در هم می جوشانند ما شاهد تولد تصاویر تازه خواهیم بود».(نوری علاء،1348 :55)

نقش ادوات تشبیه در تصویر  

«تصاویر نیز دارای خصوصیات مختلفی هستند  که گاه این تصاویر به کمک ادوات تشبیه در جهت عینی کردن یک فکر حرکت می کنند. به عنوان مثال حافظ در ابیات زیر :
تو همچو صبحی و من شمع خلوت سحرم           تبسمی کن و جان بین که چون همی سپرم   

(حافظ،1371 :232)

اصول ساختن تصویر  

«نخستین اصل در ساختن تصویر آن است که شاعر با استفاده از تجربه ها و تصاویر ذهنی خویش همیشه در مقابل ادراکی که از یک چیز کلی، ذهنی و عام دارد، چیزی جزئی، عینی، و خاص می گذارد. به عبارت دیگر در طول پرورش فکر خام خویش،  که اغلب ناخودآگاه صورت می گیرد، شاعر در جستجوی پیدا کردن وسایلی تازه است، تا فکر او را در مورد همه ی چیزها آشنا، بدیهی جلوه ندهد حافظ «آسمان» را به «بحرمعلق» تبدیل می کند و صائب تبــــریزی در مستی «دویدن می گلرنگ را به کوچه ی رگ» حس می کند.
پس شعر، به خاطر وجود تصاویر، همیشه از یک جنبه ی تمثیلی قوی برخوردار است. به عبارت دیگر تمثیل در شعر، همچنانکه تشبیه و استعاره، جزئی از ذات شعر بوده و وجود آن از شعر واقعی جدائی ناپذیر است.این جدائی بین تصویر شعری و واقعیت، موجب می شود که چیزی فراتر از واقعیت همیشه در شعر وجود داشته باشد.

صور خیال

«تصور ذهنی شاعر، در مفهوم طبیعت و انسان و کوشش ذهنی او، برای برقراری نسبت میان انسان و طبیعت ، چیزی است که آن را «خیال » یا تصویر» می نامیم و عنصر معنوی شعر، در همه ی زبان ها و در همه ی ادوار ، همین خیال و شیوه تصرف ذهن شاعر در نشان دادن واقعیات مادی و معنـــوی است و زمینه ی اصلی شعر را ، صور گوناگون و بی کرانه ی این نوع تصرفات دهنی تشکیل می دهد. خیال عنصر اصلی شعر، در همه ی تعریف های قدیم و جدید است و هرگونه معنی دیگری را در پرتو خیــــال می توان شاعرانه بیان کرد».(شفیعی کدکنی،1375:2)
«خیال یا تصویر حاصل نوعی «تجربه» است که اغلب با زمینه ای عاطفی همراه است ». (همان:17)
بنابراین لازم است قبل از هر چیز به بررسی عناصر چهارگانه خیال پرداخته شود.
عناصر چهارگانه خيال  به چهار گروه (تشبيه، استعاره، كنايه و مجاز) تقسیم می شوند.

استعاره

«کلمه «استعاره» در اصل به معنی عاریت خواستن و به عاریت گرفتن است ؛ و چنین باید گفت استعاره عبارت است از آنکه، یکی از دو طرف تشبیه را ذکر و طرف دیگر را اراده کرده باشند. در این حالت لفظ را مستعار و معنی مراد یا مشبّه رامستعارلَه و مشبّه به را مستعار منه و وجه شبه را جامع می گویند.
استعاره به دو قسم مصرّحه و مکنیّه تقسیم می شود.

عناصر طبیعت در صور خیال  

«شعر فارسی را در فاصله سه قرن نخستین، یعنی تا پایان قرن پنجم هجری، باید شعر طبیعت خواند. زیرا  با این که طبیعت همیشه از عناصر اولیه شعر در هر زمان و مکانی است و هیچ گاه شعر را از طبیعت به معنی وسیع کلمه نمی توان تفکیک کرد، شعر فارسی در این دوره به خصوص از نظر توجه به طبیعت، سرشارترین دوره شعر در ادب فارسی است. چرا که شعر فارسی در این دوره شعری است آفاقی و برون- گرا یعنی دید شاعر بیشتر در سطح اشیا جریان دارد و در ورای پرده طبیعت و عناصر مادی هستی، چیزی نفسانی و عاطفی کمتر می جوید بلکه مانند نقاشی دقیق که بیشترین کوشش او صرف ترسیم دقیق موضوع نقاشی خود شود شاعر نیز در این دوره همت خود را مصروف همین نسخه برداری از طبیعت و عناصر دنیای بیرون می کند و کمتر می توان حالتی عاطفی یا تاملی ذهنی را در ورای توصیفهای گویندگان این عصر جستجو کرد.

زندگینامه نظامی

«نظامی را از آن دسته شاعرانی باید شمرد که تصویر روشنی از زندگی پر فراز و نشیب او در دسترس نیست آنچه در تاریخ ادبیات ، تذکره ها و مقدمه های نگاشته شده برآثار نظامی آورده اند غالبا تکرار مطلب است و نسخه برداری از این و آن است». (ماحوزی،1374 : 37)

زندگینامه نظامی  

«حكيم جمال الدين ابومحمد الياس بن يوسف بن زكي بن مؤيد نظامي گنجوي از استادان بزرگ و از ارکان شعر فارسی است. تاریخ ولادت او معلوم نیست لیکن با دقت در بعضی از اشعار او می توان آن را را در حدود 530 یا اندکی بعد از آن دانست». (صفا،1369 :798)

مرور

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.